W ostatnich latach roszczenia o zapłatę zachowku stają się coraz popularniejsze. Pierwsze z podstawowych pyta jakie należy sobie zadać, to czy takie roszczenie w ogóle przysługuje osobie bliskiej spadkodawcy. Dla ustalenia powyższego należy odwołać się do przepisów Kodeksu cywilnego, a w pierwszej kolejności do art. 991 KC. Zgodnie z przywołanym przepisem uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jeżeli wskazane podmioty byłyby powołane do spadku z ustawy. Ustawodawca wyklucza zatem inne osoby z kręgu uprawnionych do zachowku.
Na marginesie w tym miejscu podkreślenia wymaga, że uprawnionymi do zachowku są nie tylko zstępni I stopnia (dzieci spadkodawcy), ale w niektórych wypadkach dalsi zstępni (np. wnuki albo prawnuki spadkodawcy). Należy mieć również na uwadze fakt, że nie zawsze uprawnionymi do zachowku będą rodzice spadkodawcy, zależy to bowiem od faktu, czy byliby oni powołani do spadku z ustawy. Zgodnie natomiast z art. 932 KC, rodzice spadkodawcy powołani są do spadku tylko w przypadku braku zstępnych spadkodawcy (dzieci, wnuków, prawnuków itd).
Przykład: Spadkodawca w chwili śmierci miał żonę, córkę i syna. Przy życiu pozostawała też matka i ojciec spadkodawcy. Spadkodawca w testamencie do całego spadku powołał swoją teściową, która dziedziczy tym samym cały majątek. Uprawnionymi do zachowku będą tylko dzieci spadkodawcy i jego żona. Rodzice spadkodawcy byliby uprawnieni tylko gdyby otwarcia spadku nie dożyły dzieci spadkodawcy, albo gdyby spadkodawca w ogóle dzieci nie miał.
W wyjątkowych sytuacjach zapłaty zachowku mogą żądać niektórzy następcy prawni uprawnionego do zachowku. Zgodnie bowiem z art. 1002 KC roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.
Ustalenie, jakim osobom przysługuje roszczenie o zapłatę zachowku, jest jednak dopiero pierwszym z kroków jakie należy podjąć. W kolejnych, należy ustalić w szczególności od jakiego udziału taki zachowek należy wyliczyć i w jakiej wysokości to roszczenie przysługuje, a także kto jest obowiązany do ewentualnej zapłaty.
dr Mateusz Mądel
radca prawny
Stan prawny na dzień: 4.06.2024